Năng lượng sinh khối là gì? Phân loại năng lượng sinh khối
Năng lượng sinh khối là gì và nguồn năng lượng này được tạo ra như thế nào? Trong bài viết này, Tech South sẽ phân tích nguồn nguyên liệu, các dạng sản phẩm, ưu nhược điểm và ứng dụng thực tế của sinh khối. Qua đó, người đọc có thể hiểu đúng tiềm năng cũng như những điều kiện cần cân nhắc khi sử dụng nguồn năng lượng tái tạo này.
1. Năng lượng sinh khối là gì?
Năng lượng sinh khối (Biomass Energy) là nguồn năng lượng được tạo ra từ vật liệu hữu cơ có nguồn gốc thực vật, động vật hoặc vi sinh vật, gọi chung là biomass. Nguồn nguyên liệu phổ biến gồm gỗ, rơm rạ, trấu, bã mía, mùn cưa, phân chăn nuôi, rác thực phẩm và chất thải hữu cơ.
Không giống như năng lượng gió hay năng lượng mặt trời dựa vào các hiện tượng tự nhiên, sinh khối lưu trữ năng lượng mặt trời dưới dạng hóa học (thông qua quá trình quang hợp của thực vật). Năng lượng này sẽ được giải phóng ra dưới dạng nhiệt năng hoặc chuyển hóa thành nhiên liệu khi bị đốt cháy hoặc phân hủy.
Ví dụ, trấu và rơm có thể được đốt trong lò hơi để tạo hơi nước, vận hành tuabin và phát điện.

Tìm hiểu thêm: Năng lượng địa nhiệt là gì?
2. Nguồn nguyên liệu sinh khối gồm những gì?
Nguyên liệu sinh khối rất đa dạng, nhưng không phải vật liệu hữu cơ nào cũng phù hợp để sản xuất năng lượng. Xem thêm các nguồn dưới đây:
2.1. Phụ phẩm nông nghiệp
Phụ phẩm nông nghiệp là nguồn sinh khối phát sinh sau quá trình trồng trọt, thu hoạch hoặc chế biến nông sản. Một số nguyên liệu thường gặp gồm:
- Rơm và rạ.
- Trấu.
- Bã mía.
- Lõi và thân cây ngô.
- Vỏ cà phê.
- Vỏ hạt điều.
- Xơ và gáo dừa.
- Bã sắn và các phụ phẩm giàu tinh bột.

Nhóm nguyên liệu khô như trấu, mùn cưa hoặc bã mía sau khi giảm độ ẩm có thể được đốt trong lò hơi, khí hóa hoặc ép thành viên nhiên liệu. Nguyên liệu nhiều đường và tinh bột có thể được lên men để sản xuất ethanol.
2.2. Sinh khối từ lâm nghiệp và chế biến gỗ
Nguồn sinh khối lâm nghiệp gồm cành cây, vỏ cây, gỗ thừa, dăm gỗ và các phụ phẩm từ quá trình chăm sóc, khai thác hoặc chế biến lâm sản. Mùn cưa và gỗ vụn có thể được sấy, nghiền rồi ép thành viên nén. Quá trình ép làm tăng mật độ nhiên liệu, thuận lợi hơn cho vận chuyển, lưu kho và cấp liệu tự động vào lò đốt.

2.3. Chất thải chăn nuôi
Phân bò, lợn, gia cầm và nước thải chăn nuôi chứa lượng chất hữu cơ phù hợp cho quá trình phân hủy kỵ khí. Trong môi trường không có oxy, vi sinh vật phân hủy vật liệu hữu cơ và tạo ra biogas.
Biogas có thể được dùng để:
- Nấu ăn.
- Gia nhiệt.
- Chạy máy phát điện.
- Cung cấp đồng thời điện và nhiệt.
- Tinh chế thành biomethane.

Ngoài năng lượng, quá trình phân hủy kỵ khí còn tạo ra phần bã gọi là digestate. Phần bã này chỉ có thể sử dụng cho mục đích nông nghiệp khi đáp ứng yêu cầu về chất lượng, mầm bệnh, kim loại nặng và kiểm soát dinh dưỡng.
2.4. Chất thải hữu cơ từ đô thị và công nghiệp
Một số dòng chất thải hữu cơ có thể khai thác năng lượng gồm:
- Rác thực phẩm.
- Phụ phẩm chế biến thủy sản.
- Bã từ nhà máy bia và đồ uống.
- Nước thải giàu chất hữu cơ.
- Bùn thải phù hợp.
- Giấy và gỗ chưa bị nhiễm tạp chất nguy hại.
- Phần hữu cơ có khả năng phân hủy trong rác sinh hoạt.
Không nên đồng nhất toàn bộ rác thải với sinh khối. Nhựa và các vật liệu tổng hợp có nguồn gốc hóa thạch không phải sinh khối, dù chúng có thể xuất hiện cùng phần hữu cơ trong rác hỗn hợp.

2.5. Cây năng lượng và sinh khối thủy sinh
Cây năng lượng là những loại cây được trồng chủ yếu để sản xuất nhiên liệu hoặc năng lượng. Ngoài ra, tảo và một số thực vật thủy sinh cũng đang được nghiên cứu để sản xuất nhiên liệu sinh học.
Trồng cây năng lượng cần xem xét khả năng cạnh tranh với đất sản xuất lương thực, nhu cầu tưới nước, phân bón và thay đổi mục đích sử dụng đất. Dự án chỉ thực sự phù hợp khi nguồn nguyên liệu được phát triển theo hướng bền vững và không tạo thêm áp lực lớn lên hệ sinh thái.

3. Các dạng năng lượng và sản phẩm từ sinh khối
Trong quá trình nhiệt phân, sinh khối được phân hủy bằng nhiệt trong môi trường không có oxy, tạo ra dầu sinh học, khí và than sinh học. Dưới đây là một số dạng năng lượng phổ biến:
3.1. Năng lượng điện sinh khối
Năng lượng điện sinh khối là điện năng được sản xuất từ nguyên liệu hữu cơ. Tùy loại nguyên liệu và quy mô dự án, điện có thể được tạo ra bằng một trong các phương pháp sau:
- Đốt trực tiếp sinh khối để tạo hơi nước chạy tuabin.
- Khí hóa nguyên liệu rồi sử dụng khí tổng hợp cho động cơ hoặc turbine.
- Thu biogas từ chất thải hữu cơ và đưa vào máy phát điện.
- Đốt đồng thời sinh khối với một loại nhiên liệu khác.
- Đồng phát điện và nhiệt theo mô hình Combined Heat and Power – CHP.

3.2. Ethanol và Biodiesel
Ethanol và biodiesel là hai loại nhiên liệu sinh học dạng lỏng. Ethanol được sản xuất bằng cách lên men nguyên liệu giàu đường hoặc tinh bột như mía, ngô, sắn, sau đó chưng cất và tinh chế. Biodiesel thường được tạo từ dầu thực vật, mỡ động vật hoặc dầu ăn đã qua sử dụng để phối trộn với nhiên liệu diesel.

3.3. Biogas
Biogas là hỗn hợp khí sinh ra khi phân chăn nuôi, rác thực phẩm hoặc chất thải hữu cơ phân hủy trong môi trường không có oxy. Thành phần chính gồm methane và carbon dioxide. Sau khi xử lý tạp chất, biogas có thể dùng để đun nấu, gia nhiệt, chạy lò hơi, phát điện hoặc tinh chế thành biomethane.

3.4. Nhiệt sinh học
Trong phạm vi bài viết này, nhiệt sinh học được hiểu là nhiệt năng sản xuất từ sinh khối, còn gọi là bioheat. Khái niệm này không đồng nghĩa với địa nhiệt. Sinh khối rắn như củi, viên nén, trấu, bã mía và dăm gỗ có thể được đốt để tạo nhiệt trực tiếp hoặc sản xuất hơi nước. Nhiệt và hơi được sử dụng trong nhiều công đoạn:
- Sấy nông sản.
- Đun nấu.
- Gia nhiệt nước.
- Chế biến thực phẩm.
- Sản xuất giấy.
- Nhuộm và hoàn tất vải.
- Chế biến gỗ.
- Cung cấp hơi cho dây chuyền công nghiệp.

3.5. Khí từ chất thải
Khí từ chất thải hữu cơ có thể được tạo ra thông qua phân hủy sinh học hoặc chuyển đổi nhiệt hóa. Hai nhóm khí thường gặp là khí giàu methane và khí tổng hợp.
Khí giàu methane được hình thành khi vật liệu hữu cơ phân hủy trong môi trường thiếu oxy, chẳng hạn:
- Biogas từ hầm phân hủy kỵ khí.
- Khí từ bãi chôn lấp.
- Khí thu hồi tại hệ thống xử lý nước thải.

4. Ưu và nhược điểm của năng lượng sinh khối
Năng lượng sinh khối có cả ưu điểm và hạn chế cần cân nhắc trước khi ứng dụng:
Ưu điểm:
- Tận dụng rơm rạ, trấu, bã mía, mùn cưa, phế phẩm gỗ, phân chăn nuôi và chất thải hữu cơ.
- Tạo ra nhiều dạng năng lượng như điện, nhiệt, hơi nước, biogas, ethanol và biodiesel.
- Có thể vận hành chủ động nếu nguồn nguyên liệu được cung cấp ổn định.
- Phù hợp với mô hình đồng phát điện và nhiệt, tận dụng phần nhiệt dư trong sản xuất.
- Giảm lượng phụ phẩm phải đốt bỏ, chôn lấp hoặc thải trực tiếp ra môi trường.
- Hỗ trợ kinh tế tuần hoàn, tạo thêm giá trị cho nông nghiệp, lâm nghiệp và chế biến thực phẩm.
- Có thể triển khai gần vùng nguyên liệu, giảm áp lực vận chuyển nhiên liệu từ xa.
Nhược điểm:
- Nguyên liệu thường phân tán, mang tính mùa vụ và khó duy trì nguồn cung liên tục.
- Chi phí thu gom, vận chuyển, sấy, lưu kho và phòng cháy có thể cao.
- Độ ẩm, nhiệt trị và hàm lượng tro không đồng đều, làm giảm hiệu suất thiết bị.
- Quá trình đốt vẫn phát sinh CO₂, bụi, CO và NOx nếu hệ thống xử lý khí thải không đạt yêu cầu.
- Kho chứa sinh khối cần diện tích lớn và phải kiểm soát độ ẩm, nấm mốc, cháy âm ỉ.
- Khai thác thiếu kiểm soát có thể cạnh tranh đất nông nghiệp hoặc gây áp lực lên tài nguyên rừng.
- Sinh khối không mặc nhiên trung hòa carbon vì vẫn có phát thải trong quá trình khai thác, chế biến, vận chuyển và vận hành.
5. Ứng dụng của năng lượng sinh khối trong thực tế
Năng lượng sinh khối được ứng dụng từ quy mô hộ gia đình đến nhà máy công nghiệp.
5.1. Trong công nghiệp và nông nghiệp
Sinh khối phù hợp với các ngành có sẵn phụ phẩm và nhu cầu sử dụng nhiệt, hơi lớn. Một số ứng dụng phổ biến:
- Nhà máy đường dùng bã mía để đốt lò hơi, phát điện.
- Cơ sở chế biến gỗ tận dụng mùn cưa, dăm gỗ.
- Nhà máy xay xát dùng trấu để sấy và tạo hơi.
- Trang trại xử lý phân chăn nuôi để thu biogas.
- Cơ sở nông nghiệp dùng nhiệt sinh khối để sấy nông sản.
5.2. Trong sinh hoạt và giao thông
Ở hộ gia đình và trang trại, biogas thường được dùng để nấu ăn, làm nóng nước hoặc phát điện quy mô nhỏ. Trong giao thông, ethanol có thể pha vào xăng, còn biodiesel được phối trộn với dầu diesel theo tiêu chuẩn. Biomethane cũng có thể dùng cho phương tiện chạy khí sau khi được tinh chế. Không nên dùng nhiên liệu sinh khối cho thiết bị không phù hợp vì có thể làm giảm hiệu suất và gây mất an toàn.
5.3. Trong xử lý chất thải và kinh tế tuần hoàn
Kết hợp xử lý chất thải với thu hồi năng lượng là một trong những hướng ứng dụng có giá trị của sinh khối. Thay vì chỉ tiêu tốn năng lượng để xử lý, một phần chất hữu cơ có thể được chuyển thành khí, nhiệt hoặc điện.
Một số mô hình gồm:
- Phân hủy phân chăn nuôi để tạo biogas.
- Thu hồi khí methane từ hệ thống xử lý nước thải.
- Xử lý rác thực phẩm bằng phân hủy kỵ khí.
- Khí hóa phụ phẩm hữu cơ khô để tạo khí nhiên liệu.
- Nhiệt phân gỗ và phụ phẩm nông nghiệp để tạo biochar.
- Tận dụng bã mía hoặc trấu để đồng phát điện và nhiệt.

Năng lượng sinh khối là gì? Đây là nguồn năng lượng tái tạo từ phụ phẩm nông nghiệp, chất thải hữu cơ và vật liệu sinh học. Nguồn năng lượng này có thể được chuyển đổi thành nhiệt, điện hoặc nhiên liệu sinh học. Tech South hy vọng bài viết giúp bạn hiểu rõ đặc điểm, ưu nhược điểm và ứng dụng của năng lượng sinh khối. Liên hệ 0254 221 6666 để được tư vấn giải pháp năng lượng phù hợp.
