Năng lượng địa nhiệt là gì? Nguyên lý và ứng dụng
Năng lượng địa nhiệt là gì? Đây là nguồn năng lượng tái tạo đã tồn tại trong đất, đá và lưu thể nằm dưới bề mặt Trái Đất. Nguồn nhiệt này có thể được sử dụng để phát điện, cung cấp nước nóng, sưởi ấm, làm mát hoặc phục vụ sản xuất. Trong bài viết này, Tech South sẽ giải thích cách địa nhiệt hình thành, nguyên lý khai thác, các loại nhà máy, lợi ích, hạn chế và khả năng phát triển tại Việt Nam.
1. Năng lượng địa nhiệt là gì?
Năng lượng địa nhiệt, tiếng Anh là geothermal energy, là nhiệt năng có nguồn gốc từ bên trong Trái Đất. Nhiệt tồn tại trong các lớp đất, đá nóng, nước ngầm, hơi nước và những khu vực có hoạt động địa chất mạnh. Nguồn nhiệt này chủ yếu hình thành từ:
- Phần nhiệt còn lại trong quá trình Trái Đất hình thành.
- Sự phân rã tự nhiên của các nguyên tố phóng xạ trong lớp vỏ và lớp phủ.
- Dòng nhiệt truyền từ sâu trong lòng đất lên bề mặt.
Tại những nơi lớp vỏ mỏng, có đứt gãy hoặc nằm gần vùng núi lửa, nguồn nhiệt thường dễ tiếp cận hơn. Một hồ chứa địa nhiệt truyền thống cần ba điều kiện cơ bản: nguồn nhiệt, nước và lớp đá có độ thấm để lưu thể di chuyển.

Xem thêm: Năng lượng gió là gì?
2. Các dạng năng lượng địa nhiệt phổ biến
Nguồn năng lượng địa nhiệt được phân loại dựa trên độ sâu, nhiệt độ, trạng thái lưu thể và phương pháp khai thác.
2.1. Địa nhiệt thủy nhiệt tự nhiên
Địa nhiệt thủy nhiệt hình thành khi nước ngầm tiếp xúc với lớp đá nóng. Nước được làm nóng, tích tụ trong các khe nứt hoặc hồ chứa dưới lòng đất dưới dạng nước nóng và hơi nước.
Nếu nhiệt độ, áp suất và lưu lượng đạt yêu cầu, nguồn này có thể được khai thác để phát điện. Những nguồn có nhiệt độ thấp hơn thường phù hợp với cấp nước nóng, sưởi khu vực, sấy nông sản hoặc nuôi trồng thủy sản.
2.2. Địa nhiệt nông và bơm nhiệt nguồn đất
Địa nhiệt nông khai thác nhiệt độ tương đối ổn định của lớp đất gần bề mặt. Hệ thống bơm nhiệt nguồn đất, hay ground-source heat pump, trao đổi nhiệt giữa công trình và lòng đất thông qua mạng đường ống chôn ngầm.
- Vào mùa nóng, hệ thống chuyển nhiệt từ công trình xuống đất. Khi cần sưởi, chu trình được đảo chiều để lấy nhiệt từ đất đưa vào bên trong.
- Bơm nhiệt nguồn đất không khai thác hơi nước hoặc nhiệt trực tiếp từ lõi Trái Đất như nhà máy điện địa nhiệt. Đây chủ yếu là giải pháp sử dụng mặt đất như một nguồn và nơi lưu trữ nhiệt.

2.3. Hệ địa nhiệt tăng cường EGS và công nghệ thế hệ mới
Hệ địa nhiệt tăng cường, viết tắt là EGS – Enhanced Geothermal System, được áp dụng tại nơi có đá nóng nhưng thiếu nước hoặc không có độ thấm tự nhiên phù hợp. Kỹ thuật này tạo hoặc mở rộng các khe nứt trong đá, sau đó đưa lưu thể xuống để hấp thụ nhiệt. Nước nóng được dẫn trở lại mặt đất và sử dụng để phát điện.
Tìm hiểu thêm: Năng lượng sinh khối là gì?
3. Nguyên lý khai thác và phát điện địa nhiệt
Một dự án điện địa nhiệt phải xác định được nhiệt độ, độ sâu, lưu lượng nước, độ thấm của đá và khả năng duy trì hồ chứa trong thời gian dài.
3.1. Thăm dò và khoan giếng địa nhiệt
Quy trình thăm dò thường gồm bốn giai đoạn:
- Khảo sát địa chất, địa hóa và địa vật lý.
- Xác định đứt gãy, nguồn nước nóng và khu vực có dòng nhiệt cao.
- Khoan giếng thăm dò để đo nhiệt độ, áp suất và lưu lượng.
- Đánh giá tính khả thi trước khi xây dựng nhà máy.

3.2. Chu trình giếng sản xuất và giếng tái nạp
Hệ thống địa nhiệt thường sử dụng ít nhất hai nhóm giếng:
- Giếng sản xuất đưa nước nóng hoặc hơi nước lên mặt đất.
- Giếng tái nạp đưa lưu thể đã giảm nhiệt trở lại hồ chứa.
Chu trình phát điện cơ bản diễn ra như sau:
- Khai thác nước nóng hoặc hơi nước từ hồ chứa.
- Tách hơi hoặc truyền nhiệt sang lưu chất thứ cấp.
- Dẫn hơi qua tuabin.
- Tua-bin kéo máy phát tạo điện.
- Làm nguội và ngưng tụ lưu thể.
- Bơm nước trở lại lòng đất.

3.3. Nhà máy điện địa nhiệt hơi khô
Nhà máy hơi khô sử dụng trực tiếp hơi nước từ hồ chứa để quay tua-bin. Sau khi đi qua tua-bin, hơi được ngưng tụ và đưa trở lại lòng đất. Công nghệ này có cấu tạo tương đối đơn giản nhưng cần hồ chứa hơi tự nhiên có nhiệt độ cao. Những địa điểm đáp ứng điều kiện này không phổ biến.
3.4. Nhà máy điện hơi chớp
Nhà máy hơi chớp khai thác nước nóng ở áp suất cao. Khi nước được đưa lên mặt đất và giảm áp suất, một phần lưu thể chuyển nhanh thành hơi. Hơi nước quay tuabin, còn phần nước chưa hóa hơi được tái nạp hoặc tiếp tục giảm áp trong hệ thống nhiều cấp.
3.5. Nhà máy chu trình nhị phân
Nhà máy chu trình nhị phân không đưa nước địa nhiệt trực tiếp qua tua-bin. Nước nóng truyền nhiệt cho một lưu chất thứ cấp có nhiệt độ sôi thấp hơn.
Lưu chất thứ cấp hóa hơi, quay tuabin rồi được ngưng tụ để tiếp tục tuần hoàn. Hệ thống khép kín phù hợp với nguồn địa nhiệt có nhiệt độ thấp hơn và hạn chế việc lưu thể địa nhiệt tiếp xúc với không khí.
4. Ưu điểm và hạn chế của năng lượng địa nhiệt
Năng lượng địa nhiệt khai thác nguồn nhiệt có sẵn dưới lòng đất để phát điện, cấp nước nóng hoặc phục vụ sản xuất. Nguồn năng lượng này có tính ổn định cao nhưng chỉ phù hợp tại những khu vực đáp ứng điều kiện địa chất và kỹ thuật.
Ưu điểm:
- Vận hành ổn định: Nguồn nhiệt dưới lòng đất ít chịu ảnh hưởng trực tiếp từ nắng, gió hoặc thời tiết.
- Phát thải thấp: Quá trình vận hành thường phát sinh ít khí thải hơn các nhà máy sử dụng than, dầu và khí.
- Ứng dụng đa dạng: Địa nhiệt có thể dùng để phát điện, sưởi ấm, cấp nước nóng, sấy nông sản và cung cấp nhiệt cho công nghiệp.
- Giảm phụ thuộc nhiên liệu: Nhà máy không phải liên tục nhập và đốt nhiên liệu hóa thạch để duy trì hoạt động.
- Bổ sung nguồn điện ổn định: Điện địa nhiệt có thể vận hành liên tục, hỗ trợ cân bằng cho điện mặt trời và điện gió vốn thay đổi theo thời tiết.
Hạn chế:
- Chi phí đầu tư cao: Khảo sát địa chất, khoan sâu và xây dựng giếng cần thiết bị chuyên dụng, kỹ thuật phức tạp.
- Rủi ro thăm dò: Giếng khoan có thể không đạt nhiệt độ, áp suất hoặc lưu lượng như dự kiến.
- Phụ thuộc vị trí: Nhà máy địa nhiệt truyền thống cần nguồn nhiệt, nước và độ thấm phù hợp tại cùng một khu vực.
- Nguy cơ suy giảm nguồn: Khai thác quá mức có thể làm giảm áp suất và sản lượng của hồ chứa địa nhiệt.
- Rủi ro môi trường: Một số nguồn địa nhiệt chứa khí H₂S, CO₂, muối và khoáng chất cần được xử lý.

5. Ứng dụng của năng lượng địa nhiệt trong đời sống và công nghiệp
Nguồn nhiệt địa chất có thể được sử dụng trực tiếp hoặc chuyển thành điện năng.
Các ứng dụng phổ biến gồm:
- Sản xuất điện: Hơi nước hoặc nhiệt từ nước nóng vận hành tuabin và máy phát.
- Cấp nhiệt cho công trình: Hệ thống sưởi khu vực, nước nóng và bơm nhiệt nguồn đất.
- Nông nghiệp: Sưởi nhà kính, sấy nông sản và duy trì nhiệt độ trong nuôi trồng thủy sản.
- Công nghiệp: Cấp nhiệt cho chế biến thực phẩm, sấy vật liệu và một số quy trình sản xuất.
- Du lịch và chăm sóc sức khỏe: Khai thác suối khoáng nóng, bùn khoáng và khu nghỉ dưỡng.
- Sử dụng nhiệt theo tầng: Phần nhiệt còn lại sau phát điện có thể tiếp tục phục vụ sấy, sưởi hoặc cấp nước nóng.

6. Năng lượng địa nhiệt ở Việt Nam hiện nay
Việt Nam đã ghi nhận nhiều biểu hiện địa nhiệt như nước nóng, bùn nóng và các vùng có dòng nhiệt cao. Nghiên cứu do Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam công bố từng chỉ ra một số vùng có dấu hiệu đáng chú ý tại khu vực đồng bằng sông Hồng và ven biển Bình Thuận. Tuy nhiên, dữ liệu cần được tiếp tục khảo sát bằng giếng khoan trước khi xác định khả năng phát điện thương mại.
Trong ngắn hạn, nguồn địa nhiệt tại Việt Nam có thể phù hợp với:
- Khai thác nước khoáng nóng và du lịch nghỉ dưỡng.
- Sấy nông sản và cung cấp nhiệt cho sản xuất.
- Nuôi trồng thủy sản cần kiểm soát nhiệt độ.
- Bơm nhiệt nguồn đất cho công trình phù hợp.
- Phát điện tại những khu vực được xác nhận có nhiệt độ và lưu lượng đạt yêu cầu.
Năng lượng địa nhiệt là gì? Đây là nguồn năng lượng tái tạo khai thác nhiệt từ bên trong Trái Đất. Nguồn năng lượng này ổn định nhưng cần khảo sát địa chất và công nghệ phù hợp. Tech South hy vọng bài viết giúp bạn hiểu rõ cách khai thác, ứng dụng, lợi ích và hạn chế của địa nhiệt. Liên hệ 0254 221 6666 để được tư vấn giải pháp năng lượng phù hợp.
